Buddyzm
Oto lista pojęć związanych z buddyzmem, które znajdują się (niebieskie) lub powinny się znaleźć (czerwone) w polskiej Wikipedii. Oczywiście listę tę można rozszerzać. Podstawowe zagadnienia z innych dziedzin wiedzy znajdziesz na liście przegląd dziedzin wiedzy.
Zobacz też przegląd zagadnień z zakresu religii.
Indeks:
1 – A – B – C – D – E – F – G – H – I – J – K – L – M – N – O – P – R – S – Ś – T – U – W – Z
edytuj 1
- 108 (Daleki Wschód) – jedna z symbolicznych liczb w buddyzmie i nie tylko
edytuj A
- Abhabbāgamana – ten, który jest niezdolny do postępu
- Abhibhāyatana – osiem stopni opanowania, moce uzyskane dzięki praktykowaniu Kasina
- Abhidharma / Abhidharma Pitaka (sans.) – zbiór tekstów buddyjskich, trzeci tzw. "kosz" Tripitaki z dodatkowymi objaśnieniami i tekstami filozoficznymi
- Abhidharmasadpada – jeden z podstawowych tekstów wczesnego buddyzmu
- Abhidźnia – postrzeganie pozazmysłowe
- Abhinna – intuicyjne nadnaturalne moce wypływające z praktyki koncentracji
- Abhisheka – namaszczony (bodhisattwa na najwyższym stadium rozwoju)
- Acala – ósmy stopień rozwoju bodhisattwy
- Aczarja / Acarya / Acharya – guru, wybitny nauczyciel
- Acinteyya – to, nad czym nie powinno się rozmyślać
- Acintya-parinama-cyuti – śmierć indywidualnego ego
- Ādibrahmacariyaka-sīla – moralność prawdziwie czystego postępowania, patrz sacca
- Adhimokkha – determinacja; jeden z towarzyszących czynników mentalnych cetasika
- Adhitthana – determinacja; jedna z dziesięciu paramit
- Adi-budda / Adibudda – sans. Ādibuddha – pierwotny budda
- Adżanta – grupa wzgórz zawierających pieczary z unikalnymi malowidłami
- Agada – panaceum, lek na wszystko
- Agama – ogólna nazwa dla każdej z sutr therawady. Cztery Agamy to: Dirghagama (traktaty o kosmogonii), Madhyamagama, traktaty o metafizyce, Samyuktagama traktaty o medytacji, Edottaragama traktaty o przedmiotach traktowanych liczbowo.
- Agara – siedziba, także przenośnie. np. organ ciała, zmysłów
- Agaru / Aguru – kadzidło sandałowe
- Agati – cztery błędne ścieżki
- Agura – pozycja medytacyjna ze skrzyżowanymi nogami, która nie jest lotosem ani półlotosem
- Āhāra – pożywienie materialne
- Ahetuka / A-hetuka – istota, która odrodziła się bez żadnego warunku podstawowego
- Ahimsa / Ahinsa – nie czynienie szkody czującym istotom
- Ai – jap. harmonia
- Ajahn / Ajaan / Achaan – tajska wymowa słowa Aczarja – guru
- Ajatana / Āyatana – termin związany z teorią umysłu mahajany
- Ajnata-Kaundinya – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
- Ājīva-pārisuddhi-sīla – moralność składająca się z oczyszczenia zarobkowania, patrz sila
- Akaliko / Akaaliko – pozaczasowy, niezależny od czasu
- Akanisztha – sans. Akanistha – jedna z krain niebiańskich
- Akaśagarbha / Akasagarbha / Kokuzo – jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów
- Akszobhja – sans. Aksobhya – Niewzruszony Niebieski Budda – jeden z buddów medytacyjnych (wschodniego regionu)
- Akusala – niepełny, niezręczny, niemerytoryczny; przeciwieństwo kusala
- Alaja / Alaya / Alajawidżniana / Alaja-widżniana – sans. alaya-vijnana – ósma świadomość w doktrynie jogaćara
- Alataczakra / Alataćakra – "ognisty krąg" – symbol złudnej natury istnienia
- Āloka-saññā – postrzeganie tego co niematerialne, postrzeganie światła
- Amida / Amita / Amitabha – sans. Amitābha – Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia / budda zachodniego regionu
- Amidabutsu Setsurin – encyklopedia buddyjska napisana przez Zensho Keijo w XIII wieku
- Amidyzm – Buddyzm Czystej Krainy
- Amitabha / Amita / Amida – sans. Amitābha – Budda Nieograniczonego Światła / Budda Nieograniczonego Życia / budda zachodniego regionu
- Amitajus – sans. Amitayus – Bodhisattwa Długiego Życia, emanacja Amitabhy
- Amoghapasza / Amogapasza – bodhisattwa, emanacja Awalokiteśwary
- Amoghasiddhi – Zielony Budda Północy – jeden z buddów medytacyjnych (północnego regionu)
- Amoghawadżra / Amoghavajra -wybitny propagator buddyzmu w Chinach
- Anagami – niepowracający – ktoś kto opuścił samsarę
- Anagarika – uczeń therawady, który czeka na stanie się pełnoprawnym mnichem
- Ananda – ulubiony uczeń Buddy
- Anantawirja – sans. Anantavīrya – budda
- Anapana / Anapanasati – koncentracja na oddechu podczas praktyki zazen
- Anasrava – brak skalań, przeciwieństwo Asravy
- Anathapindaka / Sundatta – szczodrobliwy bogacz w czasach Buddy
- Anatman / Anatta – sans. anātman – doktryna braku trwałego "ja"
- Anattānupassanā – kontemplacja braku ja, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
- Angkor Wat – słynny kompleks świątynny w środkowej Kambodży
- Ango – odosobnienie dla treningu zazen podczas którego mnisi nie opuszczają klasztoru
- Angulimala – postać z sutr
- Anicca / Anitja – buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
- Aniccānupassanā – kontemplacja nietrwałości, jedno z 18 głównych rodzajów wglądu vipassanā
- Animatta – "bezkształtny" – określenie zjawisk
- Anitja / Anicca – sans. anitya – buddyjska doktryna ciągłej zmiany i niestałości zjawisk
- Anjatwa – odrębność jako przeciwstawienie jedności
- Anpan (chiń./sans.) – oddychanie
- Anruddha – jeden z uczniów Buddy
- An Shigao – perski mnich, tłumacz sutr
- Antarakalpa – okres upadku i głodu
- Anubhaja – nie-dwojakość
- Anujoga – druga z trzech wewnętrznych jog
- Anumana-pariksza – sans. anumāna-parīkṣā – rozpatrzenie wnioskowania
- Anupassanā – kontemplacja
- Anupubba-nirodha – dziewięć "kolejnych wygaśnięć", patrz jhana oraz nirodha-samāpatti
- Ānupubbī-kathā – stopniowe wyjaśnienia
- Anussati – rozmyślanie
- Anuttara-Samayak-Sambodhi / Anuttara Samayak Sambodhi – idealne oświecenie
- Aññā – najwyższa wiedza, odnosi się do doskonałej wiedzy Arahata
- Apaya-bhumi – trzy stany egzystencji o skrajnym dyskomforcie i iluzji: stan piekielny, narodziny jako zwierzę, stan głodnych duchów
- Apaja loka/ Apaya loka – cztery niższe światy (metafora nieoświeconych stanów umysłu)
- Apoha (sans.) – wykluczające odróżnianie
- Appanā-samādhi – osiągnięcie skupienia, pełne skupienie, utwierdzenie skupienia samādhi
- Arania – mała świątynia buddyjska, ulokowana np. w lesie
- Architektura buddyjska
- Arhat / Arahat / Arhant / Arahant – sams. arhant – ideał wyciszonego człowieka w buddyzmie theravada
- Aria-jnana – szlachetna mądrość, używane z Aria-prajna
- Aria-prajna – szlachetna mądrość
- Ariya-puggala – szlachetna osoba, istnieje 8 stopni świętości, szlachetności
- Ariya-sacca – Cztery Szlachetne Prawdy sacca
- Ariasimha – 24. patriarcha buddyzmu indyjskiego
- Arjadewa – filozof ze szkoły madhjamaki
- sir Edwin Arnold – autor książki "Światło Azji", która popularyzowała buddyzm w XIX wieku
- Arthakrtya – jedna z Czterech Cnót: dokonywanie czynów służących innym istotom, w celu ukazania im prawdziwej ścieżki
- Arya – jednostka szlachetnie dążąca do oświecenia
- Asala / Asala Puja / dzień Dharmy – święto na pamiątkę pierwszego kazania Buddy
- Asamkheja / Asamkjeja – niezliczoność, niepoliczalność, niezwykle wielka liczba
- Asamkhiya kalpa – każda z czterech części na które można podzielić każdą z powtarzających się okresów powstawania i rozpadu wszechświata
- Asamkrita – brak uwarunkowania
- Asanga – wielki buddyjski filozof z IV w. n.e.
- Asanskryta – sans. asamskrta – jeden z pięciu rodzajów składników bytu: nieuwarunkowane dharmy
- Āsava / Asrava – skaza, splamienie, zepsucie, istnieją 4 skazy
- Asceza – droga, którą Budda odrzucił
- Asita – pustelnik, występuje w legendach o narodzeniu Buddy
- Aspekt buddy
- Assāsa-passāsa – wdech i wydech, funkcje cielesne, element wiatru dhatu
- Astasahasrika – Sutra Idealnej Mądrości
- Asti – istnienie (jako przeciwieństwo nieistnienia)
- Asubha – nieczystość, okropność, brzydota np. kontemplacja nieczystości ciała
- Asura – 1. mieszkaniec którejś ze sfer samsary 2. demony, wrogowie bogów, z którymi (szczególnie z Indrą) toczą walkę
- Asvaghosa / Asvaghosha – mędrzec buddyjski, żyjący w II wieku
- Asvajit – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
- Aszram / Aśram / Ashram – miejsce nauczania buddyzmu
- Aśoka / Asioka – indyjski król, który wprowadził buddyzm ogniem i mieczem
- Aśrawa / Asrava / Kleśa / Aśwara / Wypływy – skalania wypływające z umysłu
- Atappa – wolny od zmartwień, określenie rodzaju bóstw deva zamieszkujących pierwszy z pięciu Czystych Siedzib Suddhāvāsa, w których po raz ostatni odradzają się Anāgāmī
- Atijoga / Dzogczen – ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła
- Atisa – XI-wieczny reformator buddyzmu
- Atman / Atta – sans. ātman – hinduska dusza, której istnienia buddyzm nie uznaje (doktryna anatman)
- Atthangika-magga – Ośmioraka Ścieżka, magga
- Awaiwartika – nie cofanie się
- Avalokitesvara / Awalokiteśwara / Awalokiteszwara / Kuan Yin / Guan Yin – Bodhisattwa Współczucia dosł. Pan Obserwujący (płacz świata)
- Awatamsaka / Buddhavatamsakasutra / Avatamsaka Sutra – dosł. Sutra Kwiatowego Ornamentu – sutra powstała bezpośrednio po oświeceniu Buddy. Odwołują się do niej wszystkie szkoły mahajany, w tym zen.
- Awiczi / Awici / Avivi – sans. avici – piekło nieprzerwanego cierpienia (najniższe piekło)
- Awidja / Avijjā – niewiedza
- Avacara – sfera, świat, 3 sfery istnienia to: sfera zmysłowa kāmāvacara, sfera subtelnej materii rūpāvacara, niematerialna sfera arūpāvacara
- Āvajjana – uwaga umysłu względem przedmiotu
- Āyatana – sfery, nazwa czterech niematerialnych wchłonięć jhana
edytuj B
- Baizhang Huaihai – wybitny chiński mistrz chan
- Bala – duchowe moce bodhisattwy lub buddy
- Bambusowy gaj / Veluvana – znane miejsce odosobnienia niedaleko Radżagriha w Indiach
- Bamian – miasto ze słynnymi posągami Buddy
- Ban T'o / Suddhidanthaka – zapominalski uczeń Buddy, który nie mógł spamiętać więcej niż jedną linijkę gatty, a jednak w końcu został arhatem
- Bardo (tyb. bar do) / Chung Yin Shen – każdy przejściowy stan egzystencji (także życie); słowo na ogół używane w znaczeniu: stan przejściowy po śmierci.
- Bardo (praktyka) – joga stanu pośredniego (szósta z cyklu sześciu jog Naropy)
- Bashō – słynny poeta zen
- prof. Samuel Beal – jeden z pierwszych tłumaczy tekstów buddyjskich na angielski
- Beizong chan (chiń.) – północna szkoła chan
- Benchu (chiń.) – pierwotny stan przebudzenia
- Ben wu (chiń.) – zasadnicze nic
- Beopsang (kor.) – odłam szkoły faxien
- Bezbramna brama. Chin. Wumenguan – zbiór gonganow (jap. koanów)
- Bezpośredni przekaz – przekaz z umysłu nauczyciela do umysłu ucznia
- Bhadanta – najdroższy – honorowy tytuł Buddy
- Bhadrayānīya – nieistniejąca dziś szkoła spośród wczesnych szkół buddyjskich, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
- Bhadrika – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
- Bhagawata / Bhagawant / Bhagawat / Bhagavan – tytuł Buddy
- Bhajszadżjaguru / Bhajszadżjaguruwajdurjaprabha / Bhaisajyaguru / Bhaisaja / Sangdzie Menla – sans. Bhaiṣajyaguru(vaiḍūryaprabha) – Budda Medycyny (dla innych bodhisattwa)
- Bhava – sans. bhāva, bhava – stawanie się, bycie, egzystencja, tworzenie karmy dla przyszłego życia
- Bhavana – rozwój
- Bhikkhuni / Bhiksiuni / Bhiksuni / Bhikszuni – sans. bhikṣuni – mniszka buddyjska
- Bhikku / Bhikkhu / Bhiksiu / Bhiksu / Bhikshu / Bhikszu / Śramana – sans. bhikṣu – mnich buddyjski. Imiona pierwszych pięciu, których przekonał sam Budda: Ajnata-Kaundinya, Asvajit, Bhadrika, Dasabala-Kasyapa, i Mahanama-Kulika
- Bhumi – sans. bhūmi – ląd, ziemia, poziom przebudzenia, jeden z dziesięciu poziomów
- Bhutata – rzeczywistość
- Bhutatathata / Takość – prawdziwy charakter rzeczywistości. Rzeczywistość taka jaka jest i zawsze była.
- Biała Tara / Dolkar – żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
- Biały Mahakala – emanacja Mahakali w szkole Kagyu
- Bibashi / Wipashyin – pierwszy budda z poprzedzających Buddę Gautamę
- Bidża – sans. bija – nasienie, zalążek – zalążek przyszłych skutków pozostawiony przez obecne czyny według filozofii sautrantiki
- Bijanji – zbiór koanów
- Biyan-lu – zbiór gonganów
- Bimbisara – król Magadhy za czasów Buddy
- Bindu – świadomość
- Bodaishin – przebudzenie Umysłu Buddy
- Bodhi (sans.) – oświecenie, zobacz też drzewo Bodhi
- Bodhiczitta / Bodhicitta / Bodhi-czitta – sans. bodhi-citta – aspiracja osiągnięcia oświecenia dla dobra innych
- Bodhidharma / Daruma / Tamo – przeniósł buddyzm z Indii do Chin, pierwszy patriarcha zen
- Bodhigaya / Bodhi-gaya / Bodh Gaya / Bodhgaja – miejsce oświecenia Buddy
- Bodhimandala – miejsce oświecenia Buddy
- Bodhipakshika Dharma – 37 warunków niezbędnych do oświecenia
- Bodhisattwa / Bodhisattva – sans. bodhi-sattva – oświecony, świadomie odradzający się, ale jeszcze nie budda.
- Bodhi-Tao – droga do oświecenia
- Bodhisattva-Tao – ścieżka mahajany
- Bodhjanga – człony przebudzenia
- Bodnath / Bodnāth – buddyjska świątynia w Katmandu
- Bojjihanga – siedem czynników przebudzenia
- Bokuseki – przekaz ducha zen za pomocą pojedynczego słowa lub wiersza
- Bompu – zen uprawiany bez religijnych lub filozoficznych podstaw, np. dla poprawy zdrowia
- Bon / Bon-po – przedbuddyjska tradycja w Tybecie, dziś piąta tradycja buddyzmu tybetańskiego
- Bonno – pasja, przywiązanie, uzależnienie emocjonalne
- Bonza / Bonzo – buddyjski duchowny
- Botsudan / Butsudan – ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
- Bóg w buddyzmie – monografia
- Brahma – w buddyzmie uznawany za króla świata bogów (dewa)
- Brahman (sans.) – stwórca
- Brahmacarya – Budda Czystego Życia, zwykle kojarzony z praktyką celibatu
- Brahmajala Sutra – sutra zawierająca m.in. dziesięć wskazań (dziukai)
- Brahmaviharā – inaczej Cztery Niezmierzoności
- Brama Dharmy – 84000 (czyli symbolicznie nieskończoność) bram Dharmy, to mnogość środków dostarczonych przez Buddę do walki z 84000 iluzjami
- Budda / Buddha – sans. buddha – oświecony (w szczególności historyczny Budda Siakjamuni)
- Budda Medycyny / Sangdzie Menla
- Budda Siakjamuni – twórca buddyzmu
- Buddha-dhatu – sans. buddha-dhātu – element Buddy
- Buddharupa – rzeźba lub obraz przedstawiający Buddę
- Buddhata – Natura Buddy
- Buddhi – wrodzona zdolność do osiągnięcia oświecenia
- Buddaloczana – w buddyzmie tybetańskim partnerka Buddy Akszobhji
- Buddologia – nauka o buddyzmie
- Buddyjskie szkoły chińskie
- Buddyzm – religia i filozofia (zob. też Kategoria:Buddyzm)
- Buddyzm chán – chiński pierwowzór zen
- Buddyzm Czystej Krainy – Amidyzm
- Buddyzm Diamentowej Drogi – wadżrajana (zob. też Kategoria:Buddyzm Diamentowej Drogi)
- Sthaviravada – jedna z dwóch gałęzi wczesnego buddyzmu
- Wczesne szkoły buddyjskie
- Buddyzm mahajana – zob. też Kategoria:Buddyzm mahajana
- Buddyzm pierwotny
- Buddyzm tantryczny – odmiana mistyczna buddyzmu
- Buddyzm theravada – najstarsza z obecnych szkół buddyjskich
- Buddyzm tybetański – cztery główne szkoły buddyzmu w Tybecie (zob. też Kategoria:Buddyzm tybetański)
- Buddyzm wadżrajana – Buddyzm Diamentowej Drogi
- Buddyzm zen – odmiana japońska oparta na paradoksach (zob. też Kategoria:Buddyzm zen)
- Buji – "nie ważne" – odrzucenie praktyki na gruncie stwierdzenia, że "skoro wszyscy są oświeceni, to po co medytować". Przyjęcie takiego sądu ukrywa przed człowiekiem jeszcze bardziej jego oświecenie.
- Bumpa – dzban albo waza służące do inicjacji w buddyzmie tybetańskim
- Busshin – ciało fizyczne Buddy Siakjamuniego
- Bussho – Natura Buddy
- Busso – buddowie i patriarchowie
- Butsu – jap. Budda
- Butsudan / Botsudan – ołtarz-relikwiarz w Japonii (zarówno w świątyni jak i w domu prywatnym)
- Butsudō – buddyzm po japońsku
edytuj C
- Ca-ca – gliniane płaskorzeźby odciskane z metalowych foremek w Tybecie. Przedstawiają buddów, bodhisattwów, dakinie, lamów, itp.. Do gliny dodaje się jęczmienia a czasem prochy wielkich lamów
- Caitika – wczesna szkoła buddyzmu (I wiek p.n.e.); stworzyła ideał bodhisattwy
- Caitya – dosł. grobowiec, mauzoleum – miejsce gdzie zgromadzone są relikwie, sutry lub obrazy religijne
- Cakravala – dziewięć cakravala to koncentrycznie ułożone grzbiety górskie, przedzielone ośmioma morzami – wyobrażenie z kosmologii buddyjskiej
- Candana – białe drzewo sandałowe
- Caodong – szkoła chan;
- Catushkotika – cztery wartości logiczne: to jest A, to nie jest A, zarówno A jak i nie-A, ani A ani nie-A
- Ch'ǒnt'ae chong – koreańska szkoła buddyjska, odpowiednik chińskiej szkoły tiantai-zong
- Chisǒn Tohǒn – koreański mistrz sǒn (jpn. zen)
- Chan (chiń.) – odmiana chińskiego buddyzmu, po przeniesieniu do Korei – sǒn, do Wietnamu – thiên, do Japonii zen
- Ch’an-Ting / Dhyana-Samadhi – głęboka kontemplacyjna praktyka wyciszenia umysłu
- Cheng shi zong – szkoła buddyzmu chińskiego
- Cheontae – szkoła buddyzmu koreańskiego
- Chilliocosm – niezliczone wszechświaty
- Chogye chong – koreańska szkoła buddyjska sǒn (jap.zen)
- Chorągwie i flagi – symbole manifestowania się zalet charakteru
- Ciała Buddy / Trikaja – Dharmakaja, Sambhogakaja, Nirmanakaja
- Cierpienie – zob. duhkha, cztery szlachetne prawdy
- Cintamani – perła w roli talizmanu
- Citta (sans.) / Czitta – umysł / serce (w filozofii Wschodu to synonimy) / świadomość, jeden z pięciu składników bytu
- Citta-gocara – dziedzina Umysłu
- Cittamatradriśya / Cittamatra / Czittamatra / Jogaczara – szkoła buddyjska z IV w. n.e.
- Cnota – zob. paramita
- Cnota zasługi
- Congronglu – zbiór koanów zen
- Cravaka – sans. cztery szlachetne prawdy
- Czaitja / Caitya – typ kaplicy w buddyzmie lub dźinizmie
- Czajtasika – sans. caitasika – jeden z pięciu składników bytu: procesy świadomościowe
- Czajtjakowie – szkoła. Nazwa od sans. caityaka – oddający cześć w sanktuarium
- Czakra / Czakram / Ćakra – ośrodek energetyczny w ciele
- Czandrasurjadipa – sans. Candrasūryapīda – budda
- Czarna Korona – symbol Karmapy
- Czaturwarga – cztery klasy społeczne
- Cheng shi – szkoła buddyzmu chińskiego
- Czetana – sans. cetanā – intencja, rozmyślny impuls
- Czhanda – sans. chanda – ślepe chcenie
- Czi li czia – klasa duchów ognia
- Czi li sze – klasa duchów ognia
- Czintamani – mityczny klejnot spełniający wszelkie życzenia
- Czittamatra / Cittamatradriśya / Cittamatra / Jogaczara – sans. citta-matra – szkoła buddyjska z IV w. n.e.
- Czitta-viprajukta-sanskara – sans. citta-viprayukat-samskara – jeden z pięciu rodzajów składników bytu obejmujący składniki niematerialne i nieświadomościowe
- Czod – praktyka strachu w buddyzmie tybetańskim, ofiarowanie innym wszystkiego czym się jest
- Czorten – stupa tybetańska
- Czterech Bodhisattwów Współczucia – Amida Nyorai, Awalokiteśwara, Tarani, Mandziuśri
- Czterech Wielkich Bodhisattwów – Mandziuśri, Samantabhadra, Ksitigarbha, Awalokiteśwara
- Cztery aspekty Dharmy Buddy – nauka, zasada, praktyka, owoc
- Cztery awasthy / Cztery odniesienia – cztery punkty widzenia w zen
- Cztery cnoty – stałość, radość, osobowość, czystość
- Cztery czyste krainy
- Cztery drogi uczenia się Dharmy – wiara, interpretacja, praktyka, sprawdzenie. Razem stanowią cykliczny proces dochodzenia do Prawdy.
- Cztery klasy / Czaturwarga – bhikszu, mnisi; bhikszuni, mniszki; upasaka, świeccy wyznawcy; upasika, świeckie wyznawczynie
- Cztery mądrości Buddy
- Cztery pieczęcie – aksjomaty wspólne wszystkim szkołom buddyjskim
- Cztery praktyki bodhisattwy – dawanie datków, słowa miłości, dobroczynność, identyfikacja z obdarowanymi
- Cztery rodzaje narodzin – z macicy, przez transformację, z wilgoci, z jaja
- Cztery stany Brahmana
- Cztery szczeble na drodze do wyzwolenia
- Cztery szlachetne prawdy (cravaka) – podstawa buddyzmu – cierpienie, przywiązanie, eliminacja cierpienia, droga która do niej wiedzie (medytacja)
- Cztery niezmierzoności – cztery szlachetne stany umysłu (miłująca życzliwość, współczucie, altruistyczna radość i równość)
- Cztery ślubowania – ślubowania bodhisattwy
- Czujące istoty – wszystko co jest istotne
- Czukai – przerwa pomiędzy dwoma sesjami zazen
- Czukpi – przyrząd w kształcie krótkiego miecza, uderzenie w niego sygnalizuje początek lub koniec medytacji
- Czysta kraina (albo Czyste krainy) – pola energii Buddy
- Czysta ziemia (lotosu) / Czysta Ziemia – raj zamieszkany przez bodhisattwów
edytuj Ć
edytuj D
- Da – aspekt umysłu w bon
- Dadar – bambusowa strzała w bon
- Dae Soen Sa Nim – tytuł Czcigodny Mistrz Zen
- Dai gedatsu – pełne oświecenie
- Dai gidan – jap. wielkie wątpliwości – nie sceptycyzm lecz szukanie swojej natury Buddy
- Dai shinkon – wielka wiara w dharmę
- Daishi – tytuł Wielki Mistrz w zen (zob. Zenji)
- Daimoku – Najwyższe Prawo przenikające wszystkie zjawiska we wszechświecie w szkole nichiren.
- Daka (albo Dakowie) – klasa bogów w buddyzmie tybetańskim
- Dakini – sams. ḍākinī – klasa bogiń w buddyzmie tybetańskim
- Dalajlama / Dalaj Lama / Dalai lama – głowa buddyzmu tybetańskiego
- Dalajlama XIV – Tenzin Gjatso
- Damaru – bębenek tybetański w tantrze, czasem zrobiony z ludzkiej czaszki
- Damtsig – ślubowanie tantryczne
- Dana – cnota szczodrobliwości
- Darsiana-bhaga – sans. darśana-bhāga – aspekt widoku
- Darśana – pogląd, bądź szkoła filozoficzna
- Daruma – japońskie imię Bodhidharmy
- Daruma – Dharma po japońsku
- Daruma – lalka na pamiątkę Bodhidharmy
- Dasabala-Kasyapa – jeden z pięciu pierwszych uczniów Buddy
- Dasabhumi – "10 stopni" z 52 etapów przejścia od stanu bodhisattwy do buddy
- Deha-bhoga-pratishtha – materialna strona życia
- Dekalog zen – paradoks, jak zawsze w zen
- Dełaczien – Czysta Kraina Buddy Amithaby po tybetańsku
- Demony – złe wpływy, mogące przybierać m.in. formę halucynacji i złych istot. Nirvana Sutra wymienia: 1. żądzę, gniew i iluzję; 2. pięć skand, przeszkód związanych z funkcjami fizycznymi i umysłowymi; 3. śmierć; 4. demon Szóstego Nieba (dziedziny pożądania)
- Denko-roku – zbiór wykładów
- Dengyō Daishi- założyciel szkoły Tendai
- Deva / Dewa – dosł. jaśniejący; istota niebiańska
południe – Virodhaka; zachód – Viropaksa; północ – Dhanada lub Vaisravana.
- Devadatta / Dewadatta – kuzyn i rywal Buddy
- Dhamma – zob. Dharma
- Dhammapada – buddyjski zbiór poezji w języku pali zawierający buddyjskie zasady etyczne. Część suttapitaka i tym samym kanonu palijskiego
- Dhamma Vijaya / Poson – święto przyniesienia buddyzmu do Sri Lanki
- Dharani – sans. dhāraṇi – duchowe wersety praktyki. Pełne mocy mantry używane w ezoterycznych odmianach buddyzmu.
- Dharma / Dhamma / Buddhadharma – sans. dharma, pal. dhamma – zjawiska, prawo, prawda, nauki, doktryna
- Dharma-czakra – sans. dharma-cakra – koło dharmy
- Dharmadhatu / Dharma-dhatu – Dharmadatu – sans. dharma-dhātu – obszar Nauki Buddy; prawdziwa natura umysłu; istota bytu; element dharmy
- Dharmaguptaka – jedna z 18 szkół wczesnego buddyzmu, wydzieliła się z Vibhajjavādy po 232 p.n.e.. Dziś nieistniejąca
- Dharmakaja / Dharmakaya / Dharmata / jap. Hosshin – jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
- Dharmakara – bodhisattwa, który stał się buddą Amitabą według Dłuższej Sutry Amitaby.
- Dharmalakszana / Zjawiska formalne – 1. aspekty wszystkich rzeczy; 2. uchwycenie Dharmy
- Dharmamegha – "obłok dharmy" – najwyższy poziom rozwoju bodhisattwy
- Dharmapala – typ bóstwa w buddyzmie tybetańskim
- Dharmaraksita / pali. Dhammarakkhita – grecki misjonarz posłany przez Aśokę dla krzewienia buddyzmu
- Dharmasattha / Dhammasattha- buddyjskie prawo religijne
- Dharmata / Dharmakaja / jap. Hosshin – jedno z ciał Buddy; przejrzysty stan umysłu zwrócony ku czującym istotom
- Dharmottarīya – nieistniejąca dziś szkoła hinajany, wywodząca się ze szkoły Vatsīputrīya.
- Dharma-wiczara – sans. dharma-vicāra – analiza dharm
- Dharmanam dharmata – esencja dharm
- Dhatu – region, obszar
- Dhjana / Dhyana / Jhana / Dźniana / Dźńana – sans. dhyāna – praktyka koncentracji; cnota medytacji, wiedzy, mądrości
- Dhjanibudda – Dhjani-buddowie to pięciu Buddów Medytacyjnych
- Dhuta – praktyki ascetyczne
- Dilun – szkoła chińskiego buddyzmu
- Diament – symbol
- Diamentowa Droga – odmiana buddyzmu
- Diamentowa Sutra – diamentowa, bo jak diament przecina iluzję. Podstawa m.in. buddyzmu tybetańskiego.
- Diamentowa Świnia / Wadżrawarahi – jedna z dakini w buddyzmie tybetańskim
- Diamentowy Wóz – wadżrajana
- Dizang – bodhisattwa
- Doan – w zen osoba udrerzająca w dzwon na rozpoczęcie lub zakończenie zazen
- Dobroczynność – pierwsza z dziesięciu doskonałości (paramit)
- Dogen Kigen / Eihei Dogen / Dogen Zenji – wielki mistrz zen szkoły soto zen
- Dojo – miejsce praktyki zen
- Dōkan – "koło drogi" – nieustanne ćwiczenie w zen
- Dokusan – prywatne spotkanie z mistrzem zen
- Dolkar / Biała Tara – żeński bodhisattwa w buddyzmie tybetańskim
- Dongshan Liangjie / Tung-shan Liang-chieh – mistrz chan (zen), założyciel szkoły caodong (jap. soto)
- Dordże / Wadżra – diament – oznacza aktywność; symbol wadżrajany
- Dordżejana / Wadżrajana – Buddyzm Diamentowej Drogi
- Doskonałości praktykowane przez bodhisattwów
- Drawja – sans. dravya – substancja
- Drigug Kagyu / Drigug Kagju – jedna ze szkół Kagyu
- Drishti – każdy błędny pogląd na naturę rzeczywistości
- Drukpa Kagyu / Drukpa Kagju – jedna ze szkół Kagyu
- Drysztanta – przykład, trzeci z pięciu elementów wnioskowania w logice indyjskiej
- Dryszti – przekonanie, wiara
- Drzewo Bodhi (albo Bo) – pod nim Budda osiągnął oświecenie
- Dudziom Rinpocze - jeden z największych mistrzów buddyzmu tybetańskiego w ostatnim stuleciu
- Duhkha (sans.) / Dukkha (pal.) – cierpienie
- Dukar / Biały Parasol – budda, strażnik Dharmy w buddyzmie tybetańskim
- Dunwu (chiń.) – bezpośrednie przebudzenie
- Duramgama – siódmy stopień rozwoju bodhisattwy
- Duskrta – złe czyny
- Dviyana – dosł. dwa wozy – nazwa dla dróg sravakayana i pratyekabuddayana.
- Dwajanairatmia – istnienie na raz zewnętrznych zjawisk (Dharma) i duszy
- Dwanaście kategorii istot – z jaja, z łona, z wilgoci, zrodzone przez transformację, z formą, bez formy, z myślą, bez myśli, niezupełnie z formą, niezupełnie bez formy, niezupełnie z myślą, niezupełnie bez myśli
- Dwanaście nidan / Dwunastoczęściowy łańcuch zależnego powstawania: Avidya (ignorancja), Samskara (aktywność), Vijnana (świadomość), Namarupa (nazwa i forma), Sadayatana (zmysły), Sparsa (kontakt, dotyk), Vedana (odczucie), Trsna (pożądanie), Upadana (pragnienie życia), Bhava (egzystencja), Jati (narodziny), Jaramarana (starość i śmierć)
- Dwie prawdy – prawda względna (codzienna), prawda absolutna. W niektórych szkołach dwa rodzaje prawdy, w innych dwa sposoby jej wyrażania
- Dzień Oświecenia Buddy – 8 grudnia – najważniejsze święto w roku
- Dziesięć czynników życia – jedna z nauk szkoły tiantai
- Dziesięć duchowych królestw – część opisu wszechświata wg kosmologii buddyjskiej
- Dziesięć kierunków – kosmologia buddyjska
- Dziesięć paramit – doskonałości bodhisattwy
- Dziesięć stopni oświecenia bodhisattwy
- Dziesięć wskazań / Dziukai – opis oświeconej istoty, ceremonia przyjęcia do sanghi
- Dziesięć złych uczynków – zabójstwo, kradzież, złe zachowanie seksualne, kłamstwo, obmowa, przeklinanie, pusta gadanina, chciwość, gniewna mowa, błędny punkt widzenia
- Dzietsyn – uprzejme tybetańskie określenie wielkiego lamy
- Dziewięć górskich szkół sǒn – szkoły koreańskiego buddyzmu sǒn (chin. chan, jap. zen)
- Dziewięć sfer Dharmy – dziewięć rodzajów istot, albo dziewięć światów
- Dzionang / Dzionangpa – szkoła buddyzmu tybetańskiego kultywująca nauki Diamentowej Drogi
- Dzioriki – siła powstająca w czasie wspólnych medytacji
- Dzogczen / Atijoga / Dzokczen – tyb. rdzogs chen – ścieżka samowyzwolenia, ścieżka światła, doktryna najwyższego doskonałego dopełnienia w buddyzmie tybetańskim
- Dżambudwipa – jeden z czterech kontynentów w kosmologii buddyjskiej. Trójkątny, na południu, żyjemy na nim
- Dżaramarana – starzenie się i umieranie
- Dżataka – opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy
- Dżati – ponowne narodziny
- Dżeta – gaj podarowany Buddzie
- Dżiwa – sans. jiva – "dusza", podmiot
- Dźniana – sans. jñāna – poznanie
- Dźonangpa – tyb. jo nang pa – szkoła
edytuj E
- Ego – iluzja, którą nieoświecone istoty ochraniają
- Eisai Myoan – szkoła zen
- Eka / Huike – drugi patriarcha zen
- Ekajana – sans. eka-yāna – "jeden wóz", koncepcja synkretystyczna łącząca hinajanę i mahajanę, opisana w Sad-dharma-pundarika-sutra
- Ekatwa – jedność jako przeciwstawienie odrębności
- Ekawjawaharika – sans. ekavyāvahārika – szkoła
- Eko – ofiarowanie zasług
- Eno / Huineng – szósty patriarcha zen
- Enso – koło, symbol buddyzmu zen
- Epistemologia buddyjska
- Eternalizm – sans. nitya-vāda, śāśvata-dṛṣṭi
- Etyka buddyjska
- Ex illa die – bulla papieska, zabraniająca katolickim misjonarzom w Chinach kontaktów z lokalnymi wierzeniami
edytuj F
- Falun Gong – szkoła
- Faxiang – chińska szkoła buddyzmu (szkoła własności dharmy)
- Faxien – chińska szkoła buddyzmu
- Flaga buddyjska
- Flaga modlitewna – w buddyzmie tybetańskim kawałek materiału z mantrą lub modlitwą
- Fudoshin – w zen spokojny, pogodny umysł
- Fuke – nieistniejąca już szkoła zen
- Fukudo – w zen osoba, która uderza w han
- Fuse / O-fuse – praktyka wzajemnego wspierania mnichów i ludzi świeckich w zen
edytuj G
- Gakuda – jap. studiowanie drogi
- Gampopa / Dagpo Lhaje / Dakpo Rinpoche – twórca szkoły Kagyu buddyzmu tybetańskiego
- Ganharva – klasa istot
- Ganapati – bodhisattwa w szkole Sakja
- Ganden Tripa – obieralne w drodze konkursowego egzaminu stanowisko głowy linii Gelug. Często przypadało dalajlamom.
- Gandhāra – region związany z rozwojem sztuki buddyjskiej
- Gandharwa – niebiański muzykant o złej reputacji
- Garuda – mityczny olbrzymi rogaty ptak
- Garab Dordże - postać buddyjska która jako pierwsza wprowadziła Dzogczen
- jap. Gassho / tyb. Hapczang – gest pozdrowienia ze złączonymi dłońmi
- Gatha – wiersz wyrażający własne oświecenie
- Gauda – klasa istot, jedna z ośmiu
- Gautama – budda, który założył buddyzm
- Gelug / Gelugpa / Gelukpa – tyb. dge lugs pa – jedna z głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego, tzw. "żółte czapki"
- Gendyn – niebo buddyjskie (obok Tuszity)
- Genjokoan – "koan codziennego życia"
- Gesshe – tytuł akademicki przyznawany studiującym bardzo długo buddyzm
- Geyi – procedura objaśniania indyjskich tekstów w Chinach
- Godo – główny mnich w szkole zen soto
- Gohonzon – ucieleśnienie Prawa Nam-Myoho-Renge-Kyo w formie mandali w szkole nichiren
- Golulaka – odłam buddyzmu za czasów króla Aśoki
- Gompa – tyb. klasztor, medytacja, medytować, miejsce medytacji
- Gongan – zob. koan
- Gongio / Gongyo – praktyka buddyjska w szkole nichiren
- Gong-ter – terma odkryta w umyśle
- Gosho – pojedyncze i zbiorcze pisma Nichirena Daishonina
- Góra Sępów / Grydhrakuta – góra na której Budda Siakjamuni wygłosił słynne kazanie
- Grahaka – podmiot pozna