Układ Warszawski (oficjalna nazwa: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej ros. Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи) – związek wojskowy państw Europy Środkowej i Wschodniej pozostających pod wpływem Związku Radzieckiego.
Jego formalne zasady zostały określone w roku 1955 przez I sekretarza KPZR Nikitę Chruszczowa. Pakt podpisano 14 maja 1955 w Warszawie. Miał funkcjonować przez 30 lat, 26 kwietnia 1985 ważność Układu przedłużono na następne 20 lat. Istniał do 1 lipca 1991. Ustanowiono wspólne dowództwo Układu w Moskwie. Sztaby armii poszczególnych państw członkowskich podlegały operacyjnie X Zarządowi Sztabu Generalnego Armii Radzieckiej - nie był to więc pakt równorzędnych stron. Naczelnym Dowódcą Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego miał być zawsze marszałek Armii Radzieckiej, który był jednocześnie I zastępcą ministra obrony ZSRR.
edytuj Członkowie
.png)
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
Albańska Republika Ludowa (zawiesiła współpracę w 1961, wystąpiła z Układu w 1968)
Bułgarska Republika Ludowa
Czechosłowacka Republika Socjalistyczna
Niemiecka Republika Demokratyczna (w strukturach wojskowych od 1956, wystąpiła z Układu w 1990)
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Socjalistyczna Republika Rumunii
Węgierska Republika Ludowa
.svg){kind=small}
czyli wszystkie państwa komunistyczne ówczesnej Europy poza Socjalistyczną Federalną Republiką Jugosławii. Członkowie Układu Warszawskiego mieli bronić się nawzajem w przypadku ataku na jednego z nich. Głównym przeciwnikiem był pakt NATO, powstały w 1949 roku.
Państwa należące do układu wydzielały ze swoich armii kontyngenty, które tworzyły Zjednoczone Siły Zbrojne Układu Warszawskiego.
Układ Warszawski sygnował w ciągu swego istnienia tylko jedną operację wojskową - operację "Dunaj". 21 sierpnia 1968 przeprowadził interwencję podczas Praskiej Wiosny w Czechosłowacji (nie była to jednak interwencja Układu jako takiego, lecz jedynie jego 5 członków - NRD, Bułgarii, Węgier, Polski i ZSRR); w ten sposób została wypełniona tzw. doktryna Breżniewa. W interwencji wzięło udział 750 000 żołnierzy, 6 300 czołgów i 800 samolotów. Szacuje się, że zginęło około 200 osób.
Na szczycie w Bukareszcie w 1989 zdecydowano o odejściu od doktryny Breżniewa. Po przemianach w latach 1989–1990 państwa członkowskie postanowiły, że stacjonujące w krajach Układu wojska radzieckie powinny opuścić terytorium tych państw. 25 lutego 1991 w Budapeszcie podpisano umowę o zaprzestaniu współpracy wojskowej w ramach Układu, 1 lipca 1991 w Pradze rozwiązano struktury polityczne. Oznaczało to ostateczną likwidację Układu Warszawskiego.
edytuj Doktryna wojenna
Propaganda ZSRR przedstawiała doktrynę obronną Układu jako jednoznacznie obronną przeciwwagę dla "imperialistycznego zagrożenia" ze strony Stanów Zjednoczonych oraz Europy Zachodniej. Doktryna przewidywała błyskawiczne uderzenie lądowe w razie rozpoczęcia konfliktu. W 1991 państwa Układu Warszawskiego podały oficjalnie dane o własnych siłach zbrojnych dla potrzeb negocjacji nad CFE-1 i wydrukowane one były nawet w oficjalnej prasie - np. podano, że PRL posiadała 4585 czołgów, CSRS 3330 a ZSRR aż 41 580.
Dokumenty Układu ujawniane w latach 2005-2006 z inicjatywy ministra obrony Radosława Sikorskiego świadczą, że doktryną Układu była ofensywna, zakładająca uderzenie zmasowanych grup wojsk pancernych na Europę Zachodnią oraz gotowość do użycia broni jądrowej[1].
Radziecka broń jądrowa znajdowała się na terytorium kilku państw Układu Warszawskiego w dużej ilości. Według raportu CIA z 1979 roku ujawnionego w 1996 roku, 23 magazyny znajdowały się na terytorium: NRD, PRL, Czechosłowacji, Węgier i Rumunii. 11 spośród nich umiejscowionych było na terenie radzieckich lotnisk wojskowych, pozostałych 12 to integralne, pilnie strzeżone obiekty przeznaczone jako składy głowic dla pocisków taktycznych i rakiet.
edytuj Wspólny system obrony powietrznej terytorium państw UW
W oparciu o systemy radiolokacyjne, rakietowe i dowodzenia produkcji radzieckiej w latach 60. XX w. stworzony został jednolity system obrony powietrznej łączący narodowe systemy poszczególnych państw-członków UW. Był powieleniem modelu radzieckiego obrony strefowo-obiektowej. Zakładał wymianę informacji między dowództwami OPK i współdziałanie w zwalczaniu naruszycieli wspólnej przestrzeni powietrznej.Dotyczyło to przede wszystkim państw i rejonów graniczących z państwami NATO i wybrzeży morskich. Od zachodnich granic NRD aż po Zatokę Fińską były rozmieszczone jednostki rakietowe, a na ich zapleczu lotniska ze stale dyżurującymi samolotami przechwytującymi. Był rozwijany i modernizowany do końca istnienia UW. Na dużą skalę zastosowano systemy rakietowe: S-75 "Dźwina", S-75M "Wołchow", S-125 "Newa", "Peczora", S-200 "Wega" i ich mutacje. W Polsce było kilkadziesiąt takich dywizjonów. Planowano wprowadzanie nowych (np. S-300). Podstawą było wczesne wykrycie, zidentyfikowane i namierzenie przeciwnika oraz szybki obieg informacji o nim. Układ Warszawski posiadał rozbudowaną sieć posterunków radiolokacyjnych i łączności, w większości produkcji radzieckiej. Zapewniało to produkcję na dużą skalę i zbyt uzbrojenia (dochody) Związkowi Radzieckiemu.
Właśnie system OPK (i siły morskie) był punktem styku przeciwstawnych sił zimnej wojny, a mógł być niemal w każdej chwili początkiem rzeczywistego starcia. Obie strony wzajemnie usiłowały śledzić i kontrolować przeciwnika, nierzadko posuwając się do prowokacji. Stale nad morzem Bałtyckim , w pobliżu granic państw UW patrolowały przestrzeń samoloty NATO, zwiadowcze i bojowe. Radzieckie pojawiały się u wybrzeży państw zachodnich. W przypadku pojawienia się przeciwnika był ogłaszany w tych jednostkach alarm bojowy, włączano rakiety w stan przygotowania do startu, włączane były stacje naprowadzania rakiet, częstokroć podrywano w powietrze tzw. parę dyżurną (przechwytujących samolotów myśliwskich). Prowadzona była ożywiona łączność. Takie przypadki były na porządku dziennym. Paradoksalnie, te działania prowadzone regularnie i rutynowo pomagały utrzymać pewną równowagę, służyły bowiem kontroli sił i środków przeciwnika : czy zmieniła się ilość, dyslokacja dywizjonów rakietowych, lotnisk, czynnych stacji radarowych, ośrodków łączności, ich częstotliwości, mocy, sposobów pracy itp. Nad Bałtykiem przez wiele lat pojawiały się natowskie "Oriony", "Nimrody", a nawet SR-71 "Blackbird". System służył również do wykrywania i powstrzymywania uciekinierów z własnego terytorium. W szczególności wiele takich przypadków miało miejsce w latach osiemdziesiątych XX w.
edytuj Rola Polski w Pakcie
Według szczątkowych informacji, jakie docierały do opinii publicznej, najważniejszą rolą Polski w działaniach zaczepnych Paktu było zapewnienie sprawnego przemarszu Armii Radzieckiej oraz przewozu jej zaopatrzenia na zachód Europy.
Zgodnie z „Planem zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1955-1960” Siły Zbrojne PRL ze swojego składu miały wydzielić Front Polski zorganizowany w trzy rzuty. Pierwszy rzut miała stanowić 1 Armia, którą wystawią wojska Pomorskiego Okręgu Wojskowego w składzie: cztery dywizje piechoty (DP), dwie dywizje zmechanizowane (DZ) i korpus pancerny (KPanc). Była ona przeznaczona do użycia w pierwszej kolejności w ewentualnych działaniach wojennych. Miała też zapewnić osłonę mobilizacji jednostek drugiego i trzeciego rzutu. Drugi rzut stanowić miała 2 Armia organizowana na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego złożona z czterech DP i dwóch DZ. Jednostki tej armii miały dodatkowo zmobilizować cztery DP (dwie dla 3 Armii i dwie do dyspozycji dowództwa Frontu). W składzie trzeciego rzutu przewidywano 3 Armię formowaną z jednostek 8 korpusu Armijnego i jednostek mobilizowanych (łącznie cztery DP i dwie DZ) Zadaniem bojowym Wojska Polskiego miało być uczestnictwo w działaniach w północnej części Europy i udział m.in. w zajęciu Danii. W tym celu w LWP były jednostki desantu morskiego tzw. "Niebieskie Berety", a polskie stocznie specjalizowały się w konstruowaniu i produkcji okrętów desantowych. Radziecka broń jądrowa znajdowała się do 1988 na terenie Polski w kilku miejscach. W trzech radzieckich jednostkach wojskowych: w Templewie koło Trzemeszna Lubuskiego, w Brzeźnicy (koło Bornego Sulinowa) i w Podborsku koło Białogardu. Z nich w wypadku wojny miała być wydana wybranym jednostkom polskim i użyta właśnie w rejonie północnej Europy. Było 178 ładunków w formie głowic do rakiet i bomb lotniczych. Żołnierze z pododdziałów artylerii rakiet taktycznych i operacyjno-taktycznych (m.in. systemu "Elbrus" - wg kodów NATO: SCUD) ćwiczyli intensywnie przezbrajanie głowic posiadanych rakiet i rozwijanie w położenie bojowe wyrzutni. Polscy lotnicy trenowali na poligonach zrzut ładunków specjalnych i szybki odwrót z rejonu zrzutu.Do tego celu na uzbrojeniu Wojsk Lotniczych znajdowały się radzieckie samoloty Su-7.
W innych jednostkach PGW AR posiadała amunicję specjalną na własny użytek: w składach lotniska w Szprotawie, prawdopodobnie w Bagiczu koło Kołobrzegu (składy lotniskowe)i innych. Ich ilość, rodzaj i moc nie zostały dotąd ujawnione. Składy mieściły się w rejonach dużej koncentracji wojsk radzieckich, były osłaniane przez jednostki Specnazu. To Rosjanie mieli decydować o wydaniu i użyciu tej broni przez sojuszników.
edytuj Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych
| Lp. | Stopień, imię, nazwisko | Objęcie funkcji | Zakończenie pełnienia funkcji |
|---|---|---|---|
| 1 | Marszałek ZSRR Iwan Koniew | 14 maja 1955 | 23 lipca 1960 |
| 2 | Marszałek ZSRR Andriej Greczko | 24 lipca 1960 | 6 lipca 1967 |
| 3 | Marszałek ZSRR Iwan Jakubowski | 7 lipca 1967 | 30 listopada 1976 |
| 4 | Marszałek ZSRR Wiktor Kulikow | 1 grudnia 1976 | 14 lutego 1989 |
| 5 | Generał armii Piotr Łuszew | 15 lutego 1989 | 1991 |
edytuj Szefowie Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych
| Lp. | Stopień, imię, nazwisko | Objęcie funkcji | Zakończenie pełnienia funkcji |
|---|---|---|---|
| 1 | Generał armii Aleksiej Antonow | 14 maja 1955 | 16 czerwca 1962 |
| 2 | Generał armii Paweł Batow | 17 czerwca 1962 | 1965 |
| 3 | Generał armii Michaił Kazakow | 1965 | 1968 |
| 4 | Generał armii Siergiej Sztemienko | 1968 | 1976 |
| 5 | Generał armii Anatolij Gribkow | 1976 | 1989 |
| 6 | Generał armii Władimir Łobow | 1989 | 1990 |
edytuj Zastępcy naczelnego dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych
| Lp. | Stopień, imię, nazwisko | Objęcie funkcji | Zakończenie pełnienia funkcji |
|---|---|---|---|
| 1 | Gen. broni Zygmunt Duszyński | 1957 | 1965 |
| 2 | Gen. broni Jerzy Bordziłowski | 1965 | 1968 |
| 3 | Gen. dyw. Tadeusz Tuczapski | 1968 | 1972 |
| 4 | Gen. broni Eugeniusz Molczyk | 1972 | 1984 |
| 5 | Gen. broni Antoni Jasiński | 1984 | 1991 |
edytuj Przedstawiciele Polski w Sztabie Zjednoczonych Sił Zbrojnych
| Lp. | Stopień, imię, nazwisko | Objęcie funkcji | Zakończenie pełnienia funkcji |
|---|---|---|---|
| 1 | Płk dypl. Tadeusz Pióro | 1955 | 1958 |
| 2 | Płk dypl. Tadeusz Hupałowski | 1958 | 1961 |
| 3 | Płk dypl. Leon Szyszko | 1961 | 1965 |
| 4 | Gen. dyw. Jan Śliwiński | 1965 | 1969 |
edytuj Zastępcy szefa Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych
| Lp. | Stopień, imię, nazwisko | Objęcie funkcji | Zakończenie pełnienia funkcji |
|---|---|---|---|
| 1 | Wadm. Zdzisław Studziński | 1969 | 1975 |
| 2 | Gen. dyw. Józef Kamiński | 1975 | 1978 |
| 3 | Gen. dyw. Stanisław Antos | 1978 | 1986 |
| 4 | Gen. dyw. Wacław Szklarski | 1986 | 1989 |
| 5 | Gen. dyw. Zbigniew Blechman | 1989 | 1991 |
Przypisy
- ↑ "PRL miała broń atomową", Interia.pl, 12 kwietnia 2006.
